Bliska osoba nagle mówi niewyraźnie, opada jej kącik ust albo nie może unieść jednej ręki. Dzwoń pod 112 lub 999, nawet jeśli objawy po chwili ustępują, bo ich zniknięcie nie wyklucza udaru ani zagrożenia kolejnym epizodem.

Przy podejrzeniu udaru liczą się szybki telefon i dokładny czas objawów
- Dzwoń pod 112 lub 999, gdy nagle pojawią się problemy z mową, asymetria twarzy, osłabienie kończyny, zaburzenia widzenia lub równowagi.
- Zapamiętaj godzinę, kiedy objawy się zaczęły albo kiedy ostatnio widziano osobę bez objawów.
- Nie podawaj jedzenia, picia ani leków na własną rękę, także aspiryny. Rodzaj udaru trzeba ustalić w szpitalu.
- Ustąpienie objawów nie kończy sprawy. Przemijające zaburzenia mogą wymagać pilnej oceny medycznej.
- Nie każdy pacjent kwalifikuje się do tego samego leczenia. Decyzję podejmuje zespół po badaniu i obrazowaniu mózgu.
Jeden objaw wystarczy, by wezwać pomoc
Udar często zaczyna się bez bólu: nagle zmienia się mowa, twarz staje się asymetryczna albo jedna ręka opada przy próbie uniesienia obu. Możesz poprosić o uśmiech, podniesienie rąk i powtórzenie prostego zdania, ale nie trać czasu na domowe testy, jeśli objawy już są widoczne.
Niepokój powinny wzbudzić także nagłe zaburzenia widzenia, utrata równowagi, silny ból głowy, wymioty lub splątanie. Objawy mogą być mniej typowe, zwłaszcza gdy dotyczą widzenia czy koordynacji. Pełną listę sygnałów alarmowych opisuje portal pacjent.gov.pl.
W tabeli najważniejsza jest ostatnia kolumna: przy podejrzeniu udaru nie czekaj, aż pojawi się kolejny objaw.
| Sytuacja lub objaw | Co może oznaczać | Co zrobić |
|---|---|---|
| Nagle opada kącik ust albo jedna ręka jest wyraźnie słabsza | Możliwy nagły ubytek funkcji mózgu | Zadzwoń pod 112 lub 999 i podaj, kiedy objaw się pojawił |
| Mowa staje się niewyraźna, osoba nie rozumie prostych zdań | Możliwy udar, nawet gdy nie ma niedowładu | Wezwij zespół ratownictwa medycznego |
| Objawy ustępują po kilku minutach | Możliwy przemijający epizod niedokrwienia; ryzyko nie znika wraz z objawami | Nie odwołuj wezwania i nie czekaj na ponowny epizod |
| Osoba budzi się z zaburzeniami ruchu lub mowy | Nie wiadomo, kiedy dokładnie doszło do zdarzenia | Zanotuj, kiedy ostatnio widziano ją bez objawów, i przekaż tę informację ratownikom |
| Osoba jest nieprzytomna lub wymiotuje | Może dojść do zaburzeń oddychania lub zachłyśnięcia | Zadzwoń po pomoc, kontroluj oddech i wykonuj polecenia dyspozytora |
Minuty po wezwaniu karetki wykorzystaj na informacje dla ratowników
Podczas rozmowy z dyspozytorem podaj adres, objawy i godzinę ich początku, jeśli jest znana. Gdy nie da się jej ustalić, powiedz, kiedy osoba ostatnio była bez objawów. Ta informacja nadal pomaga lekarzom ocenić możliwe leczenie.
Nie podawaj jedzenia, wody ani tabletek. Po udarze może być zaburzone połykanie, a aspiryna lub inny lek przeciwkrzepliwy może zaszkodzić, jeśli przyczyną objawów jest krwawienie. Nie wieź osoby samodzielnie do szpitala, jeśli można wezwać zespół ratownictwa medycznego: ratownicy mogą ocenić stan chorego i przekazać informacje szpitalowi.
Przygotuj listę przyjmowanych leków, zwłaszcza przeciwkrzepliwych, oraz informacje o ich ostatniej dawce. Jeśli są łatwo dostępne, przekaż też dokumentację chorób i niedawnych zabiegów; nie opóźniaj jednak wezwania, by ich szukać. Takie dane wymienia jako pomocne Wojskowy Instytut Medyczny.
Udar niedokrwienny i krwotoczny wymagają różnych decyzji
To, że objawy wyglądają podobnie, nie oznacza takiego samego leczenia. W udarze niedokrwiennym naczynie zostaje zablokowane, a w krwotocznym dochodzi do krwawienia w mózgu lub wokół niego. Rzadziej występuje udar żylny związany z zakrzepicą zatok żylnych mózgowia.
Według informacji na pacjent.gov.pl udary niedokrwienne stanowią około 80% przypadków, krwotoczne około 20%, a żylne mniej niż 1%. Te wartości pokazują częstość poszczególnych typów, ale nie pozwalają rozpoznać typu u konkretnej osoby. Do tego potrzebne są badania, w tym obrazowanie mózgu.
Dlatego nie próbuj „na wszelki wypadek” podawać aspiryny. Leczenie przeciwzakrzepowe może być rozważane przy jednym typie udaru, ale przy krwawieniu decyzje są inne. Najpierw trzeba ustalić, co się wydarzyło, a to należy do zespołu medycznego.
Okno leczenia zależy od obrazu mózgu, nie od samego zegarka
W przypadku udaru niedokrwiennego lekarze mogą rozważyć leczenie trombolityczne, które ma rozpuścić zakrzep. Standardowe okno dożylnej trombolizy obejmuje zwykle do 4,5 godziny od początku objawów, ale kwalifikacja zależy również od badania neurologicznego, obrazowania, chorób i przyjmowanych leków.
Godzina graniczna nie oznacza, że po jej przekroczeniu nie ma już żadnej możliwości pomocy. Wytyczne Sekcji Chorób Naczyniowych Polskiego Towarzystwa Neurologicznego z 2024 roku opisują wybrane sytuacje, w których zespół może rozważyć leczenie przy nieznanym czasie zachorowania lub na podstawie zaawansowanego obrazowania. To decyzje specjalistyczne, nie reguła do samodzielnego stosowania.
Przykład: ktoś budzi się z opadniętym kącikiem ust, a przed snem czuł się normalnie. Nie da się wtedy przyjąć, że udar zaczął się dokładnie w chwili przebudzenia ani że leczenie jest z góry wykluczone. Podaj godzinę ostatniego stanu bez objawów i jedź do szpitala z zespołem ratownictwa; dalszy wybór zależy od wyników badań.
Po ustabilizowaniu stanu szuka się przyczyny i ogranicza ryzyko nawrotu
Po ostrej fazie leczenia lekarze sprawdzają, co mogło doprowadzić do udaru i jak zmniejszyć ryzyko kolejnego. Znaczenie mogą mieć między innymi nadciśnienie, miażdżyca, zaburzenia rytmu serca, cukrzyca, palenie tytoniu i nieprawidłowy poziom lipidów. Plan profilaktyki dobiera się do przyczyny, dlatego nie ma jednego suplementu ani leku odpowiedniego dla wszystkich.
Rehabilitacja może obejmować pracę nad chodzeniem, sprawnością ręki, mową, połykaniem lub pamięcią. Jej zakres zależy od tego, które funkcje zostały zaburzone. Jeśli po wypisie pojawia się nowy albo nasilający się objaw neurologiczny, potraktuj go jak możliwy stan nagły i ponownie dzwoń pod 112 lub 999.
Uważam, że najbezpieczniejsza zasada jest prosta: przy nagłej zmianie mowy, ruchu, widzenia lub równowagi lepiej wezwać pomoc, niż próbować samodzielnie rozstrzygać, czy objaw „jest już wystarczająco poważny”. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza; przy podejrzeniu udaru nie czekaj na konsultację planową, tylko dzwoń po pomoc ratunkową.